Dar Al-Hikma Islam and the Contemporary World 3041-945X 3 4 2026 05 22 Waḥdat al-Wujūd and Contemporary Models of Interreligious Dialogue: From Epistemic Pluralism to Practical Coexistence وحدت وجود و الگوهای معاصر گفتگوی بین‌ادیانی: از کثرت‌گرایی معرفت‌شناختی تا هم‌زیستی عملی 250560 10.22034/icwj.2026.596260.1058 EN Seyed Ali Mostajaboldavati Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Mysticism, Faculty of Religions and Islamic Denominations, University of Islamic Denominations, Tehran, Iran. 0000-0002-4805-5305 Journal Article 2026 08 09 Contemporary theology and philosophy of religion have produced a refined typology of responses to religious diversity, yet this literature has rarely engaged in sustained fashion with the metaphysics of classical Islamic mysticism. This article examines the doctrine of waḥdat al-wujūd (“the oneness of being”), most closely associated with Muḥyī al-Dīn Ibn al-ʿArabī (d. 638/1240), as a resource for contemporary models of religious pluralism and interfaith coexistence. Using a conceptual-mapping method, the article places Akbarian concepts — the self-disclosure of the Divine Names (tajallī), the notion that “the Real is created in beliefs” (al-ḥaqq al-makhlūq fī’l-iʿtiqādāt), the isthmus (barzakh) as an intermediate ontological space, the Perfect Human (al-insān al-kāmil), and the ethic of courtesy (adab) — in dialogue with constructs drawn from the theology of religious pluralism, including John Hick’s distinction between the noumenal Real and its phenomenal manifestations, Alan Race’s threefold typology of exclusivism, inclusivism, and pluralism, Raimon Panikkar’s model of intrareligious dialogue, and Paul Knitter’s “acceptance” model. The article argues that Ibn al-ʿArabī’s metaphysics constitutes a distinctively Islamic and non-reductive form of epistemic pluralism, one that grounds respect for religious diversity in the structure of being itself rather than in doctrinal relativism, while insisting, against a merely sentimental ecumenism, on the continued particularity and hierarchy of revealed forms. The article concludes by weighing the risk of collapsing this metaphysics into an undifferentiated perennialism against the risk of a purely apophatic bypass of concrete religious difference, and by assessing the model’s implications for comparative theology and grassroots interfaith practice. الهیات و فلسفه‌ی دین معاصر گونه‌شناسی دقیقی از پاسخ‌ها به کثرت ادیان پدید آورده‌اند، اما این ادبیات کمتر با متافیزیک عرفان اسلامی کلاسیک درگیر شده است. این مقاله به بررسی آموزه‌ی «وحدت وجود» — که بیش از همه با محیی‌الدین ابن‌عربی (درگذشته ۶۳۸ق/۱۲۴۰م) پیوند خورده — به‌عنوان منبعی برای الگوهای معاصر کثرت‌گرایی دینی و هم‌زیستی بین‌ادیانی می‌پردازد. با روش نگاشت مفهومی، مقاله مفاهیم اکبری — تجلی اسمای الهی، این اندیشه که «حق در باورها آفریده می‌شود» (الحق المخلوق فی الاعتقادات)، برزخ به‌عنوان فضایی هستی‌شناختی میانجی، انسان کامل، و فضیلت ادب — را در گفتگو با سازه‌هایی از الهیات کثرت‌گرایی دینی قرار می‌دهد، از جمله تمایز جان هیک میان «واقعیتِ» نومنی و تجلیات پدیداری آن، گونه‌شناسی سه‌گانه‌ی الن ریس (انحصارگرایی، شمول‌گرایی، کثرت‌گرایی)، الگوی «گفتگوی درون‌دینی» ریمون پانیکار، و الگوی «پذیرش» پل نایتر. مقاله استدلال می‌کند که متافیزیک ابن‌عربی صورتی متمایز و غیرفروکاهنده از کثرت‌گرایی معرفت‌شناختی اسلامی است — صورتی که احترام به تکثر دینی را در ساختار هستی ریشه می‌زند، نه در نسبی‌گرایی عقیدتی، و در عین حال، برخلاف نوعی وحدت‌گرایی احساساتی، بر تداوم خاص‌بودگی و سلسله‌مراتب صورت‌های وحیانی پافشاری می‌کند. مقاله در پایان با سنجیدن خطر فروکاستن این متافیزیک به وحدت‌گرایی نامتمایز (پرنیالیسم) در برابر خطر دور زدن تفاوت‌های واقعی دینی از طریق زبان سلبی/عرفانی، و با ارزیابی پیامدهای این الگو برای الهیات تطبیقی و عمل بین‌ادیانی در سطح مردمی، به پایان می‌رسد.