Islam and the Contemporary World

Islam and the Contemporary World

Re-reading the theory of ghurur (deceit) in Imami jurisprudence and the four schools, relying on the effect of the knowledge and ignorance of the deceived on ḍamān al-yad (possessory liability); a critique of Iranian judicial practice.

Document Type : Original Research Article

Authors
1 گروه حقوق، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران.
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران.
10.22034/icwj.2026.583598.1048
Abstract
چکیده
غرور در فقه اسلامی، ناظر به مسئولیت شخصی است که با ایجاد اعتماد متعارف، دیگری را به اقدام زیانبار سوق می‌دهد. مسئله اساسی، تأثیر علم و جهل مغرور بر استقرار ضمان ید و قلمرو مسئولیت غارّ است. خلأ نظری موجود، فقدان تبیین منسجم از نسبت میان قاعده غرور، قاعده اتلاف و احکام ضمان ید با لحاظ وضعیت ادراکی مغرور و تحلیل تطبیقی آن با دیدگاه مذاهب اربعه است. افزون بر این، رویه قضایی ایران، بدون تفکیک دقیق میان علم تفصیلی، علم اجمالی و جهل تقصیری، گاه حکم به انتقال یا سقوط ضمان صادر کرده و میان «ضمان ابتدایی ید» و «مسئولیت نهایی» خلط می‌نماید. هدف پژوهش، بازخوانی مبانی فقهی نظریه غرور در فقه امامیه و مذاهب اربعه و تعیین ضابطه اثرگذاری علم و جهل مغرور در توزیع مسئولیت با نقد رویه قضایی ایران است. روش تحقیق توصیفی‑تحلیلی با رویکرد استنباطی و تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد در فقه امامیه، جهل غیرمقصرانه مغرور، ضمان نهایی را بر عهده غارّ مستقر می‌سازد، هرچند ضمان ابتدایی بر ید ثابت است؛ لیکن در فرض علم یا جهل ناشی از تقصیر، رجوع به غارّ منتفی یا محدود می‌شود. در مذاهب اربعه، به‌ویژه حنفی و مالکی، عنصر تغریر نوعی و معیار عرفی فریب نقش پررنگ‌تری داشته و در مواردی، حتی با علم مغرور، ضمان ثابت می‌ماند. رویه قضایی ایران بدون احراز رابطه سببیت اقوی، به مسئولیت تضامنی یا سقوط رجوع حکم داده است. نتیجه آنکه تفکیک مرحله ثبوت ضمان ید از مرحله توزیع نهایی مسئولیت و لحاظ دقیق درجه آگاهی مغرور، شرط انسجام فقهی و انطباق با مبانی قانونی است.
Keywords
Subjects


Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 28 July 2026