Islam and the Contemporary World

Islam and the Contemporary World

The effect of the foundations of knowledge (conclusive knowledge and customary knowledge) on the validity of the contract and the provisions of mahr in the five schools of jurisprudence and the Family Protection Law.

Document Type : Original Research Article

Authors
1 گروه حقوق، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران.
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران.
10.22034/icwj.2026.592186.1050
Abstract
نهاد غرر در فقه اسلامی که ناظر بر لزوم شناخت کافی نسبت به عوضین در عقود است، در نکاح با دو گونه از علوم مواجه می‌شود که ماهیتی متمایز دارند: علم اجمالی که دارای کشفی تردیدآمیز اما منجّز است و علم عرفی که مبتنی بر تسامح عرفی در معاملات و مسامحات جاری در زندگی روزمره می‌باشد. مسئله اصلی آن است که تأثیر این دو پایه معرفتی بر وضعیت عقد و آثار مالی مترتب بر آن، خاصه مهر، در فقه مذاهب خمسه و قانون موضوعه ایران چگونه ارزیابی می‌شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی‑تحلیلی و تطبیقی، آرای فقهای امامیه، حنفیه، مالکیه، شافعیه و حنابله را واکاوی کرده و تطبیق آن با مواد قانون مدنی و قانون حمایت خانواده را بررسی نموده است. یافته‌های تحقیق مؤید آن است که در تمامی مذاهب خمسه، علم اجمالی با استناد به نظریه «انحلال علم اجمالی به علوم تفصیلی متعدد»، رافع غرر محسوب شده و صحت عقد را به دنبال دارد، لیکن در خصوص مهر، به دلیل عدم تعیین مصداق خارجی، به مهرالمثل منجر می‌گردد. در مقابل، علم عرفی اگرچه به جهت بنای عقلا بر مسامحه، عقد را صحیح نگه می‌دارد، اما مهرِ مسمّی را مستقر می‌سازد. قانون مدنی ایران در ماده ۲۱۶ با تأسی از فقه امامیه، علم اجمالی را کافی دانسته، اما قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ بدون تفکیک این دو پایه معرفتی، پرداخت مهر را مطلقاً تا سقف ۱۱۰ سکه به نرخ روز پیش‌بینی کرده است. جمع‌بندی آنکه تفکیک میان علم اجمالی و علم عرفی، سرنوشت مهر (مسمّی یا مثلی) را در عقد واحد دگرگون می‌سازد و رویکرد قانون‌گذار در یکسان‌انگاری آن دو، با مبانی فقهی مذاهب خمسه ناسازگار بوده و نیازمند بازنگری تقنینی است.
Keywords
Subjects


Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 28 July 2026