اسلام و دنیای معاصر

اسلام و دنیای معاصر

الهیات عملی و غلبه انسان شناسی عملی در عصر مدرن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
چکیده
انسان مخاطبِ دین است و لذا تغییرات در انسان، سبب تغییر در دینداری و به تبع آن، تغییر در دینورزی می‌شود و حداقل این پرسش را ایجاد می‌کند که کدام یک از ساحات دین (اخلاق، عقاید، مناسک و اعمال و غیره) باید اولویت و صدارت یابد. عصر جدید و روشنگری شاهد تحول انسان و انسان شناسی است که در آنها، انسان به مثابه موجودی جبران‌گر و اجتماعی، با نگاهی طبیعت‌گرایانه در کانون توجه قرار می‌گیرد. در دوره روشنگری و متعاقب انقلاب کپرنیکی کانت، انسان به مثابه سوژه و فاعل شناسایی متولد و معرفی شد؛ سوژه ای که متعلقات ادراک را خود برمی‌سازد. در این مقطع، انسان به مثابه عامل(agent) و نه عاقل مدنظر قرار گرفت. در انسان به مثابه عامل، بیش از التفات به بعد اندیشگی، به ساحت امیال و خواسته‌ها و اراده او نظر می‌شود. در چنین نگاهی به انسان، مقولاتی همچون آزادی، تعهد، مسئولیت و عواطفی مانند نوع‌دوستی، شفقت و حیا که بروز آنها در حیات عملی است، در انسان و انسان‌شناسی اولویت وصدارت می‌یابد و علوم معطوف به عمل انسانی (مانند اخلاق، سیاست، فلسفه تاریخ، فلسفه دین و انسان‌شناسی) تکون یا بسط می‌یابد. فارغ از این که تغییر انسان در مسیر مدرن شدن را خطا یا صواب بدانیم، الهیات مسیحی با تکوین الهیات عملی، این تحول و تلاطم در مفهوم و حقیقت انسان را به رسمیت شناخته است. الهیات و کلام اسلامی هم بالطبع نمی‌تواند این امر را نادیده بیانگارد. انسان جدید ، انسان در مقام عاملیت و فاعلیت است و از دین و الهیات هم انتظار راهنمایی عینی و عملی را در مسیر زندگی دارد. دین شناسان و اهل کلام باید از همه استطاعت و توان و ظرفیت علوم دینی اعم از کلام، فلسفه، اخلاق، فقه، اصول فقه، تفسیر و علوم حدیث، همراه با استفاده از علوم متعارف مرتبط، در مسیر تحقق الهیات عملی اسلامی به مثابه یک علم دینیِ میان‌رشته‌ای گام بردارند.
کلیدواژه‌ها

Aristotle. 2011. Politics. Translated by Hamid Enayat. Tehran: Shirkat-i Sahāmī-yi Kitābhā-yi Ḥabībī. (In Persian)
Berlin, I. 1994. The Magus of the North. New York: Farrar, Straus and Giroux.
Brehier, Emile. 2006. The History of Philosophy: The Seventeenth Century. Translated by Ismail Saadat. Tehran: Hirmis. (In Persian)
Cassirer, Ernst. 1994. An Essay on Man: An Introduction to a Philosophy of Human Culture. Translated by Bozorg Naderzad. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. (In Persian)
Copleston, F. 1994. A History of Philosophy, Vol. 7, (Modern Philosophy, from the Post-Kantian Idealists to Marx, Kierkegaard, and Nietzsche). New York: Image Books.
Dierkes, Hans. 2001. Philosophical Anthropology. Translated by Muhammad Reza Beheshti. Tehran: Hirmis. (In Persian)
Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad ibn Muḥammad (al-Farabi). 1996. Iḥṣāʾ al-ʿUlūm. Beirut: Dār wa Maktaba al-Hilāl. (In Arabic)
Feist, Jess, Gregory Feist, & Tomi-Ann Roberts. 2017. Theories of Personality. New York: McGraw Hill.
Kant, Immanuel. 2006. Anthropology from a Pragmatic Point of View. Edited by Robert B. Louden. Cambridge: Cambridge University Press.
Mosleh, Ali Asghar. 2014. Philosophy of Culture. Tehran: Intishārāt-i ʿIlmī. (In Persian)
Mulla Sadra (Ṣadr al-Dīn al-Shīrāzī), Muḥammad ibn Ibrāhīm. 1981. al-Ḥikmah al-Mutaʿāliya fī-l-Asfār al-ʿAqlīyya al-ʾArbaʿa. Vol. 3, 5. Beirut: Dār al-Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (In Arabic)
Murphy, N. 2006. Bodies and Souls, or Spirited Bodies?. New York: Cambridge University Press.
Rousseau, Jean-Jacques. 2002. The Social Contract. Translated by Morteza Kalantarian. Tehran: Āgah. (In Persian)
Scheler, Max. 1978. “The Idea of Man.” Translated by Clyde Nabe. Journal of the British Society for Phenomenology, 9: 184–198.
Scheler, Max. 2021. Cognition and Work: A Study Concerning the Value and Limits of the Pragmatic Motifs in the Cognition of the World. Translated by Zachary Davis. Evanston, IL: Northwestern University Press.
Solomon, R. 1988. A History of Western Philosophy. Vol. 7, (Continental Philosophy since 1750: The Rise and Fall of the Self). New York: Oxford University Press.
Tabatabaʾi, Muhammad Husayn. 1992. Man from the Beginning to the End. Translated and Annotated by Sadegh Larijani. Tehran: Intishārāt-i al-Zahrā. (In Persian)
Tabatabaʾi, Muhammad Husayn. n.d. Principles of Philosophy and the Method of Realism, Vol. 2. Annotations and Footnotes by Morteza Motahhari. Qom: Intishārāt-i Ṣadrā. (In Persian)