اسلام و دنیای معاصر

اسلام و دنیای معاصر

نگاهی دوباره به تأثرناپذیری الهی از دریچۀ تصور علامه طباطبائی از «انسان کامل»

نوع مقاله : مقاله کوتاه

نویسنده
پژوهشگر پسادکتری، کالج پژوهشگران، دانشگاه توبینگن، توبینگن، آلمان
چکیده
در فلسفۀ دین تحلیلی تأثرناپذیری خدا جزو اوصاف ذاتی خدا لحاظ می‌شود. با این حال در قرآن خداوند به حالاتی مثل رضایت و خشم متصف شده است. متکلمان شیعی با استناد به روایاتی تلاش کردند از دو طریق به این تناقض‌نما پاسخ دهند: (1) تفکیک میان صفت ذات و صفت فعل، که دومی با جهان مخلوق مرتبط است؛ (2) تفسیر این حالات همچون پیامد اعمال انسانی، به‌نحوی که خشم بازنمایی صورتی از عقاب است و رضایت نشان‌دهندۀ پاداش. هرچند به‌نظر می‌رسد علامه طباطبائی مدافع این پاسخ‌هاست، ولی تناقضات موجود در آن را دریافته و با استناد به دسته ای دیگر از روایات بر نقش «انسان کامل» در اتصاف خداوند به این حالات توجه می‌کند. علامه طباطبائی در تلاش برای کشف منشأ صفات الهی بیان می‌کند که خدا خشمگین می‌شود وقتی انسان کامل ناراضی است و خشنود است وقتی انسان کامل راضی است. به‌نظر می‌رسد با بهره‌گیری از تصور میانجی‌گری در فلسفه، بر اساس این رویکرد هم خدا تأثرناپذیر است و از ممکنات متأثر نمی‌شود، و هم اتصاف او به حالات مجال طرح دارد. این مقاله تلاش می‌کند این راه‌حل را در چارچوب عرفان نظری شیعه صورت‌بندی و ارزیای و اعتبار آن را تعیین کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Al-Rāzī, Fakhr al-Dīn. 1990. al-Maṭālib al-ʿĀliyya min al-ʿIlm al-Ilāhī. Edited by Ahmad Hijazi al-Saqa. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿArabī. (In Arabic)
Al-Rāzī, Fakhr al-Dīn. 1994. al-Muḥaṣṣal. Cairo: Maktab Dār al-Turāth. (In Arabic)
Al-Ṣadūq, Muḥammad ibn Ali ibn Bābawayh (al-Shaykh al-Saduq). 2008. al-Tawẖīd. Edited by Seyyed Hashem Hosseini Tehrani. Qom: Muʾassasa al-Nashr al-Islāmī. (In Arabic)
Baḥrānī, Ibn Maytham. 1985. Qawāʿid al-Marām fī ʿIlm al-Kalām. Edited by Al-Sayyid Ahmad al-Husayni. Qom: Maktaba Ayatollah Marʿashī Najafī. (In Arabic)
Castelo, Daniel. 2019. “Qualified Impassibility.” In Divine Impassibility, edited by Robert J. Matz and A. Chadwick Thornhill. Downer Grove: InterVarsity Press.
Dolezal, E. James. 2019. “Strong Impassibility.” In Divine Impassibility, edited by Robert J. Matz and A. Chadwick Thornhill. Downer Grove: InterVarsity Press.
Fāḍil Miqdād, Miqdād ibn ʿAbdullah. 2003. al-Lawāmiʿ al-Ilāhiyya fī al-Mabāḥith al-Kalāmiyya. Qom: Majmaʿ al-Fikr al-Islāmī. (In Arabic)
Ḥillī, Ḥasan ibn Yūsuf (al-Allama al-Hilli). 2009. Kashf al-Murād fī Sharḥ Tajrīd al-Iʿtiqād. Qom: Muʾassasa al-Nashr al-Islāmī. (In Arabic)
Ibn Sina (Avicenna). 1997. al-Ilāhiyyāt min Kitāb Shifāʾ. Edited by Hassan Hassanzadeh Amoli. Qom: Markaz al-Nashr al-Islāmī al-Tābiʿ li Maktab al-Iʿlām al-Islāmī. (In Arabic)
Imam Ali ibn Abu Talib. 2009. Peak of Eloquence; Nahjul-Balagha. Edited by Yasin T. Al-Jibouri. New York: Tahrike Tarsile Qurʾan, Inc.
Kulaynī, Muḥammad ibn Yaʿqūb (Al-Kulayni). 1987. al-Kāfī, Vol. 1. Edited by Aliakbar Ghaffari & Mohammad Akhoundi. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyya. (In Arabic)
Leftow, Brain. 2014. “Immutability.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward. N. Zalta. URL=< https://plato.stanford.edu/entries/immutability>.
Mosley, J. K. 1926. The Impassibility of God: Survey of Christian Thought. Cambridge: Cambridge University Press.
Owen, H. P. 2006. “Concept of God.” In Encyclopedia of Philosophy, edited by Donald M. Borchert. Michigan: Thomson Gale.
Qalqashandī, Muḥammad ibn ʿAbdullah. 2006. Itḥaf al-Saʾil bi-Ma li-Faṭima min al-Manāqib wa-l-Faḍāʾil. Edited by Mohammad Kazem Mousavi. Tehran: Majmaʿ-i Jahānī-yi Taqrīb-i Mazāhib-i Islāmī. (In Arabic)
Tabatabaʾi, Muhammad Husayn. 1973. Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Qom: Manshūrāt Ismāʿīliyān. (In Arabic)
Tabatabaʾi, Muhammad Husayn. 1986. Risāla al-Wilāya. Beirut: Dār al-Taʿāruf li-l-Maṭbūʿāt. (In Arabic).
Tabatabaʾi, Muhammad Husayn. 2002. al-ʿAqāid al-Islāmiyya. Prepared and Edited by Qasem al-Hashemi. Beirut: Muʾassasa al-Aʿlamī li-l-Maṭbūʿāt. (In Arabic)
Tabatabaʾi, Muhammad Husayn. 2006. Nihāya al-Ḥikma, Vol. 2. Edited by Abbas Ali Zarei Sabzevari. Qom: Muʾassasa al-Nashr al-Islāmī. (In Arabic)
Tabatabaʾi, Muhammad Husayn. 2007. Majmūʿa Rasāʾil al-ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī (Collected Treatises of Muhammad Husayn Tabatabaʾi). Qom: Nashr-i Bāqīyāt. (In Arabic)
Tūsī, Naṣīr al-Dīn (al-Tusi). 2018. Talkhīṣ al-Muḥaṣṣal (Naqd al-Muḥaṣṣal). Edited by Mohsen Bidarfar. Qom: Maktaba al-Bīdār. (In Arabic)