اسلام و دنیای معاصر

اسلام و دنیای معاصر

شفقت به خلق، اصلی صوفیانه در محافظت از محیط زیست (جاندران)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
در این پژوهش به چیستی شفقت به خلق در تصوف و تأثیر آن بر محافظت از محیط زیست به ویژه جاندران پرداخته شده است. شفقت در لغت به معنای رحمت، رقت و خوف از رسیدن امری مکروه به کسی از روی مهربانی و در اصطلاح صوفیان عبارت از رقت قلب نسبت به غیر با اراده خیر برای همه خلقت خداوند و تحمل مشقت آنها به منظور رفاه و بهزیستی‌شان است. شفقت به عنوان یکی از اصول اخلاقی و سلوکی در منابع صوفیه بسیار مورد تأکید قرار گرفته است، حتی از آن به اخلاق انبیا و اولیای الهی تعبیر شده و اساساً دستیابی به مقامات عالیه معنوی جز با شفت به خلق میسر نیست. شفقت در سه‌گانه شریعت، طریقت و حقیقت حضور فعال دارد و دارای تأثیرات معنوی بر سالکان است. انسان با تزکیه نفس از خواهش‌های نفسانی و تحلیه به اخلاق حمیده از خودبینی رها می‌شود و سایر موجودات را همچون وجود خویش می‌بیند. از این رو با شفقتی برآمده از معرفت شهودی و باطنی همه هستی را غرق در وحدت شهود می‌کند و همچون خداوند با عطوفت و مهربانی با هستی تعامل دارد و از آنان مراقبت می‌کند. این نگاه می‌تواند آگاهی‌بخش جامعه برای تعامل سازنده با محیط پیرامون و نیز بهبود محیط‌های آسیب‌دیده طبیعی و غلبه بر بحران‌های محیط زیستی باشد. در این پژوهش کیفی با رویکرد تحلیل محتوا و با استفاده از روش کلارک و بروان مطالب مرتبط با شفقت به خلق از آثار عرفان اسلامی در دسترس، از قرون 3 تا 11 هجری قمری، جمع‌آوری، دسته‌بندی و تحلیل شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Anṣārī, Khwāja ʿAbd Allāh. 1377 SH (1998). Majmūʿa Rasāʾil Fārsī Khwāja ʿAbd Allāh Anṣārī. Edited by Sarvar Mulai. Tehran: Tūs. (In Persian)
ʿAṭṭār Nīshābūrī, Farīd al-Dīn. 1386 SH (2007). Tadhkirat al-Awliyāʾ. Edited by Muhammad Istiʿlami. 16th ed. Tehran: Zavvar.
Azharī, Muḥammad ibn Aḥmad. 1421 AH (2000). Tahdhīb al-Lugha. Edited by Ḥāmid ʿAbd al-Karīm and others. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
Bākharzī, Yaḥyā. 1383 SH (2004). Awrād al-Aḥbāb wa Fuṣūṣ al-Ādāb. Edited by Iraj Afshar. 2nd ed. Tehran: Tehran University Press. (In Persian)
Būnī, Aḥmad ibn ʿAlī. 1427 AH (2006). Shams al-Maʿārif al-Kubrā. Beirut: Muʾassasat al-Nūr. (In Arabic)
Bukhārī, Muḥammad ibn Ismāʿīl (al-Bukhari). 1410 AH (1989). Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Cairo: Wizārat al-Awqāf. (In Arabic)
Daylamī, Muḥammad b. ʿAbd al-Malik. 1428 AH (2007). Sharḥ al-Anfās al-Rūḥāniyya li Aʾimma al-Salaf al- Ṣūfiyya, ed. Muḥammad Muṣṭafā al-Qādirī al-Sīlānī. Cairo: Dār al-Āthār al-Islāmiyya. (In Arabic)
Farāhīdī, Khalīl b. Aḥmad. 1409 AH (1988). Kitāb al-ʿAyn. Edited by Mahdī Makhzūmī and Ibrāhīm al-Sāmirāʾī. 2nd ed. Qom: Hijra. (In Arabic)
Ghazālī, Abū Ḥāmid (al-Ghazali). 1386 SH (2007). Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn (Persian translation). Edited by Ḥusayn Khadīw Jam. Tehran: Nashr-i ʿIlmī wa Farhangī. (In Persian)
Gīlānī, ʿAbd al-Qādir. 1426 AH (2005). Al-Fatḥ al-Rabbānī wa al-Fayḍ al-Raḥmānī. Cairo: Maktaba al-Thaqāfa al-Dīniyya. (In Arabic)
Hart, John. 2017. The Wiley Blackwell Companion to Religion and Ecology. Edited by John Hart. Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell.
Ibn ʿArabī, Muḥyī al-Dīn. 1370 SH (1991). Fuṣūṣ al-Ḥikam. Edited by Abū al-ʿAlāʾ ʿAfīfī. 2nd ed. Tehran: al-Zahrāʾ. (In Arabic)
Ibn ʿArabī, Muḥyī al-Dīn. 1414 AH (1994). Al-Ṭarīq ilā Allāh: al-Shaykh wa-l-Murīd min Kalām al-Shaykh al-Akbar. Edited by Maḥmūd Maḥmūd al-Ghurāb. 2nd ed. Damascus: Dār al-Kātib al-ʿArabī. (In Arabic)
Ibn ʿArabī, Muḥyī al-Dīn. n.d. Al-Futūḥāt al-Makkiyyah. Beirut: Dār Ṣādir. (In Arabic)
Ibn Manẓūr, Muḥammad ibn Mukarram. 1414 AH (1993). Lisān al-ʿArab. Beirut: Dār Ṣādir. (In Arabic)
Iṣfahānī, Abū Nuʿaym Aḥmad b. ʿAbd Allāh (n.d.). Ḥilya al-Awliyāʾ wa Ṭabaqāt al-Aṣfiyāʾ. Cairo: Dār Umm al-Qurā li-l-Ṭibāʿa wa al-Nashr. (In Arabic)
Isfarāyīnī, Nūr al-Dīn ʿAbd al-Raḥmān. Kāshif al-Asrār. 1358 SH (1979). Edited by Hermann Landolt. Tehran: McGill University's Institute of Islamic Studies. (In Arabic)
Kāshānī, ʿAbd al-Razzāq. 1423 AH (2002). Tafsīr Ibn ʿArabī (Taʾwīlāt ʿAbd al-Razzāq). Edited by Samīr Muṣṭafā Rabāb. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (In Arabic)
Khargūshī, Abū Saʿd ʿAbd al-Malik ibn Muḥammad. 1427 AH (2006). Tahdhīb al-Asrār fī Uṣūl al-Taṣawwuf. Edited by Imām Sayyid Muḥammad ʿAlī. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. (In Arabic)
Kulābādhī, Abū Bakr Muḥammad ibn Ibrāhīm. 1933. al-Taʿarruf li-Madhhab al-Taṣawwuf. Cairo: Maṭbaʿat al-Saʿāda. (In Arabic)
Maimonides. n.d. Dalālat al-ḥāʾirīn. Edited by Ḥusayn Ātāy. Cairo: Maktabat al-Thaqāfah al-Dīniyyah. (In Arabic)
Makkī, Abū Ṭālib. 1424 AH (2003). ʿIlm al-Qulūb. Edited by ʿAbd al-Qādir Aḥmad ʿAṭā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. (In Arabic)
Maybudī, Abū al-Faḍl Rashīd al-Dīn. 1371 SH (1992). Kashf al-Asrār wa ʿUddat al-Abrār. Edited by Ali Asghar Hikmat. Tehran: Amir Kabir Publications. (In Persian)
Mayhanī, Muḥammad ibn Munawwar. 1386 SH (2007). Asrār al-Tawḥīd fī Maqāmāt Abī Saʿīd. Edited by Muhammad Riza Shafiʿi Kadkanī. Tehran: Agah. (In Arabic)
Muṣṭafawī, Ḥasan. 1385 SH (2006). Al-Taḥqīq fī Kalimāt al-Qurʾān. Tehran: Markaz-i Nashr-i Athar-i ʿAllama Muṣṭafawī. (In Arabic)
Mustamlī Bukhārī, Ismāʿīl. 1363 SH (1984). Sharḥ al-Taʿarruf li-Madhhab al-Taṣawwuf. Edited by Muhammad Rawshan. Tehran: Asatir. (In Persian)
Nasafī, ʿAzīz, or Mīr Sayyid ʿAli Hamadānī. 1378 SH. Rāz-i Rabbānī (ʾAsrār al-Vaḥy-i Subḥānī). Tehran: Amir Kabir Publishers.
Nasafī, ʿAzīz al-Din. 1386 SH. al-Insān al-Kāmil. Edited by Marijan Molé. Tehran: Ṭahūrī. (In Arabic)
Nasāʾī, Aḥmad ibn ʿAlī. 1420 AH (1999). Sunan al-Nasāʾī al-Musammā bi-l-Mujtabā. Beirut: Dār al-Fikr li-l-Ṭibāʿah wa-l-Nashr wa-l-Tawzīʿ. (In Arabic)
Nasafī, ʿAbd Allāh b. Muḥammad b. Abī Bakr Qalānisī 1385 SH (2006). Irshād dar Maʿrifat va Vaʿẓ va Akhlāq. Edited by ʿĀrif Nuwshāhī. Tehran: Mīrāth-i Maktūb. (In Persian)
Nasr, Seyyed Hossein, Caner K. Dagli, Maria Massi Dakake, Joseph E. B. Lumbard, Mohammed Rustom. 2015. The Study Quran: A New Translation and Commentary. HarperCollins. Kindle Edition.
Panahi, Mihan. 2004. “A Study of Human-Animal Relations in Sufi Practical Mysticism.” Journal of Prose Studies in Persian Literature 1(16): 13. (In Persian)
Qushayrī, Abū al-Qāsim ʿAbd al-Karīm. 1422 AH (2001). Sharḥ Asmāʾ Allāh al-Ḥusnā. Edited by ʿAbd al-Rawf Saʿīd and Saʿd Ḥasan Muḥammad ʿAlī. Cairo: Dār al-Ḥaram. (In Arabic)
Qushayrī, Abū al-Qāsim ʿAbd al-Karīm. 1981. Laṭāʾif al-Ishārāt. Edited by Ibrāhīm Bisyūnī. Cairo: al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma li-l-Kitāb. (In Arabic)
Qushayrī, Abū al-Qāsim ʿAbd al-Karīm. 1374 SH (1995). Risāla Qushayriyya. Edited by ʿAbd al-Ḥalīm Maḥmūd and Maḥmūd ibn Sharīf. Tehran: Bidar. (In Persian)
Rāghib Iṣfahānī, Ḥusayn ibn Muḥammad. 1374 SH (1995). Mufradāt Alfāẓ al-Qurʾān. Tehran: Murtazawi. (In Persian)
Rūzbihān Baqlī Shīrāzī. 1426 AH (2005). Mashrab al-Arwāḥ. Edited by Kiyālī ʿĀṣim Ibrāhīm. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. (In Arabic)
Saʿdī, Muṣliḥ al-Dīn (Saadi). 1385 SH (2006). Kulliyyāt Saʿdī. Edited by Muḥammad ʿAlī Furūghī. Tehran: Hermes. (In Persian)
Sahlagī, Muḥammad ibn ʿAlī. 1386 SH (2004). Daftar-i Rūshanāʾī az Mīrāth-i ʿIrfānī-yi Bāyazīd Basṭāmī. Translated by Muḥammad Riḍā Shafīʿī Kadkanī. 2nd ed. Tehran: Sukhan. (In Persian)
Sarrāj Ṭūsī, Abū Naṣr. 1914. al-Lumaʿ fī al-Taṣawwuf. Edited by Nicholson. Leiden: Brill. (In Arabic)
Seidenberg, David Mevorach. 2017. “Eco-Kabbalah: Holism and Mysticism in Earth-Centered Judaism. In The Wiley Blackwell Companion to Religion and Ecology. Edited by John Hart: 20-36. Germany: Wiley.
Shaʿrānī, ʿAbd al-Wahhāb (n.d.). Al-Anwār al-Qudsiyya fī Maʿrifa Qawāʿid al-Sūfiyya. Edited by Ṭāhā ʿAbd al-Bāqī Surūr and Muḥammad ʿĪd al-Shāfiʿī. Beirut: al-Maktaba al-ʿIlmiyya. (In Arabic)
Shawarani, Masoud. 1396 SH (2017). “Islamic Perspectives on Environmental Ethics.” Iṭṭilāʿāt Ḥikmat wa Maʿrifat 12(5): 31. (In Persian)
Shawarani, Masoud. 1400 AH (1979). “The Value of Animals in Sufi Thought.” Studies in Mysticism 17(1). (In Persian)
Sulamī, Abū ʿAbd al-Raḥmān. 1424 AH (2003). Ṭabaqāt al-Ṣūfiyya. Edited by Muṣṭafā ʿAbd al-Qādir ʿAṭā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. (In Arabic)
Sulamī, Abū ʿAbd al-Raḥmān. 1414 AH. Tisʿa Kutub fī Uṣūl al-Taṣawwuf wa al-Zuhd. Edited by Sulaymān Ātash. Beirut: al-Nāshir li-l-Ṭibāʿa wa-l-Nashr wa-l-Tawzīʿ wa-l-Iʿlān. (In Arabic)
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn Yaḥyā ibn Ḥabash. 1375 SH (1996). Majmūʿih-yi Muṣannafāt-i Sheykh-i Ishrāq. Edited by Henry Corbin, Seyyed Hossein Nasr, and Najafqolī Ḥabībī. 2nd ed. Tehran: Farhangi Research Institute (In Arabic)
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn Abū Ḥafṣ. 1427 AH (2006). ʿAwārif al-Maʿārif. Edited by Aḥmad ʿAbd al-Raḥīm Sāyiḥ and Tawfīq ʿAlī Wahba. Cairo: Maktabat al-Thaqāfa al-Dīniyya. (In Arabic)
Ṭabarī Āmulī, ʿImād al-Dīn Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Abī al-Qāsim. 1383 AH (1963). Bishārat al-Muṣṭafā li-Shīʿat al-Murtaḍā. 2nd ed. Najaf: al-Maktaba al-Ḥaydariya. (In Arabic)
Uzjandī, Abū Manṣūr Saʿd al-Dīn Ḥamūya Jūyanī, Abū Bakr ibn Muḥammad al-Khawāfī. 1383 SH (2004). In Barg-hā-yi Pīr. Edited by Najib Mayil Hirawi. Tehran: Ney Publications. (In Persian)
Warrām b. Abī Firās, Masʿūd b. ʿĪsā. 1410 AH (1990). Majmūʿat Warrām. Qom: Maktaba Faqīh. (In Arabic)
Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar (al-Zamakhshari). n.d. Asās al-Balāgha. Beirut: Dār Ṣādir. (In Arabic)