اسلام و دنیای معاصر

اسلام و دنیای معاصر

وقف و امنیت اجتماعی: دولت و وقف به عنوان نهاد جامعه مدنی؛ تأثیرگذاری‌ها و تأثیرپذیری‌های متقابل در مقوله امنیت

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استاد گروه علوم سیاسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
چکیده
جامعه مدنی مجموعه‌ای از نهادهاست که هر یک از این نهادها مستقلاً می‌تواند در امنیت اجتماعی تأثیر مستقیم داشته باشد. نهاد وقف در جامعه مدنی اسلامی نیز در قدرت و امنیت اجتماعی و اقتصادی تأثیر مستقیم دارد. وقف عبارت است از حبس عین و تسبیل منفعت به طوری که بر اثر وقف جلوی نقل و انتقال اموال گرفته می‌شود و منافع آن در خدمت عموم، از جمله امور اجتماعی و رفاهی، قرار می‌گیرد. از طرفی اقتصاد اسلامی بر اساس اعتدال است، به طوری که آزادی بی‌حدوحصر برای مالکیت فردی قائل نیست، و از طرف دیگر مبتنی بر مالکیت عمومی به طور مطلق هم نیست. زیرا در هر دو صورت امنیت اجتماعی و اقتصادی جامعه متزلزل می‌شود. در این مقاله تأثیر مستقیم نهاد وقف در ایجاد و حفظ امنیت اجتماعی به عنوان نهاد مستقل مورد بحث قرار می‌گیرد. ایده اصلی این است که اگر وقف به خوبی توسط دولت و نهادهای جامعه مدنی مدیریت شود، می‌تواند عاملی تأمین‌کننده در عدالت اجتماعی، برابری فرصت‌ها، شهروندی فعال و نهایتاً امنیت در سه سطح مختلف فردی، ملی و بین‌المللی شود. تحقق این موضوع در خلأ واقع نمی‌شود. برای همین، اگر نهاد وقف در ساختار انحصارگرانه دولت محبوس شود و دولت آن را به عنوان عضوی انحصاری از ترکیب خود ببیند، این پدیده به بزرگ شدن هر چه بیشتر دولت منتهی می‌شود و نهایتاً حتی می‌تواند به مقوله‌ای ضد امنیت بدل گردد. بنابراین، مقصود مقاله حاضر این است که نشان دهد وقف به عنوان یک نهاد جامعه مدنی است که دولت می‌تواند با امر نظارت و نه تصدی‌گری از آن در راستای تحقق سطوح امنیت استفاده کند، و نهادهای مدنی نیز از آن به عنوان عامل استقلال و نظارت بر نهادهای قدرت بهره ببرند. نهاد وقف با نقش‌آفرینی در ایده‌های مربوط به عدالت اجتماعی و برابری فرصت‌ها یکی از راهکارهای مؤثر در تأمین امنیت اجتماعی محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Alem, Abd al-Rahman. 1994. Foundations of Political Science. Tehran: Nashr-i Ney. (In Persian)
Asadi Nezhad, Sayyid Muhammad. 2006. Principles of Civil Law (2): Laws related to property and ownership. Rasht: Nashr Asar-i Huquqi-yi ʿAqiq. (In Persian)
Ashuri, Daryush. 1987. Political Encyclopedia. Tehran: Suhravardī. (In Persian)
Barker, John. 1987. Arguing for Equality. London and New York: Verso.
Bastani Parizi, Muhammad Ibrahim. 1983. Politics and Economics of the Safavid Era. Tehran: Safi ʿAlishah. (In Persian)
Bayhaqī, Abū al-Faẓl (Beyhaqi). 1996. Tārīkh-i Bayhaqī. Edited by ʿAli Akbar Fayyaz and Mohammad Jaʿfar Yahaqqi. Mashhad: University of Mashhad. (In Persian)
Final Report of the Islamic Development Bank. 1997. Islamic Endowments, Organization of Islamic Conference. Tehran.
Ibn Balkhī. 1984. Fārsnāma. Edited by Guy Le Strange and Reynold Allen Nicholson. Tehran: Dunya-yi Kitab. (In Persian)
Kulaynī, Muḥammad ibn Yaʿqūb (Al-Kulayni). 1984. al-Kāfī. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. (In Arabic)
Lambton, Ann. K. S. 1969. Landlord and Peasant in Iran: A study of land tenure and land revenue administration. United Kingdom: Oxford University Press.
Larijani, Muhammad Javad. 1994. Government: Discussions on Legitimacy and Efficiency. Tehran: Soroush Publications. (In Persian)
Majlisī, Muḥammad Bāqir. 1983 (1403 AH). Bihār al-Anwār: al-Jāmiʿa li Durar Akhbār al-Aʾimma al-Aṭhār. 111 vols. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-Arabi. (In Arabic)
Miller, D. 1980. Social Justice: An Introduction to Contemporary Political Philosophy. London and Boston, MA: Routledge and Kegan Paul.
Motahhari, Morteza. 1988. Spiritual Discourses. Tehran: Sadra Publications. (In Persian)
Al-Najafi, Muhammad Hasan. 1983. Jawāhir al-Kalām. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-Arabi. (In Arabic)
Nasr, Seyyed Hossein, K. Dagli Caner, Maria Massi Dakake, Joseph E. B. Lumbard, and Mohammed Rustom. 2015. The Study of Qurʾan: A new translation and commentary. New York, NY: HarperCollins Publishers.
Organization for Cultural Documentation of the Islamic Revolution. 1997. The Realization of Civil Society in the Islamic Revolution. Article Collection. Tehran. (In Persian)
Rae, D. 1981. Equalities. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Rawls, John. 1971. A Theory of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Russell, Bertrand. 2009. Individual and Social Ethics. In The Basic Writings of Bertrand Russell, edited by R. E. Enger and L. E. Denon  (334-344). Routledge.
Al-Ṭabrisī, Faḍl Ibn al-Ḥasan (Shaykh Tabarsi). 1988. Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾan. Beirut: Dar al-Maʿrafa. (In Arabic)
Toffler, Alvin. 1980. The third wave. New York: William Morrow and Company.