اسلام و دنیای معاصر

اسلام و دنیای معاصر

مفهوم «گذار از مرز» و مدل «مرکز و پیرامون» در مطالعه تفسیری پیتر کوپنز: نقد و تحلیل محدودیت‌ها

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر پسا دکتری، دانشکده فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده
مسئلۀ اصلی این مقاله آن است که آیا چارچوب‌های نظری پیتر کوپنز توان توضیح تنوع و پویایی تفاسیر صوفیانۀ قرآن را دارند یا نه. بررسی انجام‌شده نشان می‌دهد که این الگوها ـ یعنی «عبور از مرز» و «مرکز و پیرامون» ـ به دلیل تکیه بر نظریه‌های برون‌زا همچون لانگ و شیلز، تنها بخشی از واقعیت تاریخی و مفهومی این تفاسیر را منعکس می‌کنند. در نتیجه، تجربه‌ها و آموزه‌های صوفیانه‌ای مانند فنا، قرب و تجلی، و نیز تفاوت‌های میان محیط‌های فکری و سیاسی نیشابور، بغداد و اندلس، در این چارچوب‌ها به حاشیه رانده می‌شوند. افزون بر این، در حالی که قدرت دینی در اسلام قرون وسطی ساختاری پراکنده و چندکانونی داشت، مدل «مرکز و پیرامون» آن را به شکلی یک‌خطی و ساده تصویر می‌کند و تعاملات میان عالمان سنتی و صوفیان را فرو می‌کاهد. مطالعه متون و شواهد تاریخی ـ از آثار سلمی، قشیری، میبدی و روزبهان گرفته تا گزارش‌های تاریخ نیشابور و تاریخ بغداد ـ گویای این است که جایگاه صوفیان متغیر، سیال و گاه کاملاً حاشیه‌ای بوده است؛ نمونه‌ی شاخص آن وضعیت حلاج است. این مقاله در نهایت استدلال می‌کند که برای فهم دقیق‌تر تفاسیر صوفیه باید از رهیافت‌هایی بهره گرفت که هم به مفاهیم درونی سنت صوفیانه وفادار باشند و هم از روش‌های متنوعی مانند تحلیل متنی ـ تاریخی، پدیدارشناسی، تحلیل گفتمانی و بررسی شبکه‌های نهادی استفاده کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

The Holy Qurʾān.
Abu Nuʿaym al-Isfahani. 1997. Ḥilyat al-Awliyāʾ wa-Ṭabaqāt al-Aṣfiyāʾ. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Asad, Talal. 1986. The Idea of an Anthropology of Islam. Washington, DC: Center for Contemporary Arab Studies.
Bowering, Gerhard. 1980. The Mystical Vision of Existence in Classical Islam: The Qurʾānic Hermeneutics of the Sufi Sahl al-Tustarī (d. 283/896). Berlin: De Gruyter.
Calder, Norman. 2007. “The Limits of Islamic Orthodoxy.” In Defining Islam: A Reader, 222–36.
Chittick, William C. 1994. Imaginal Worlds: Ibn al-ʿArabi and the Problem of Religious Diversity. Albany: State University of New York Press.
Coppens, Pieter. 2018. Seeing God in Sufi Qurʾān Commentaries: Crossings between This World and the Otherworld. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Dhahabi al-. 1996. Siyar Aʿlām al-Nubalāʾ. Beirut: Muʾassasat al-Risāla. [In Arabic]
Goldziher, Ignaz. 1970. The Trends of Qurʾānic Exegesis in Islam: The Olaus Petri Lectures at Uppsala University. Leiden: Brill.
Hakim al-Nishaburi al-. 1990. Tārīkh Nīshābūr. Tehran: Āgāh. [In Persian]
Ibn al-ʿArabi. 1999. al-Futūḥāt al-Makkiyya. Beirut: Dār Ṣādir. [In Arabic]
Ibn al-ʿArabi. 2002. Fuṣūṣ al-Ḥikam. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Ibn al-ʿArif. 2014. Maḥāsin al-Majālis. Morocco: Dār al-Bayḍāʾ. [In Arabic]
Junayd al-Baghdadi. 1987. Rasāʾil Junayd. Cairo: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Khatib al-Baghdadi al-. 1997. Tārīkh Baghdād. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Lange, Christian R. 2015. Paradise and Hell in Islamic Traditions. Cambridge: Cambridge University Press.
Massignon, Louis. 1997. Essay on the Origins of the Technical Language of Islamic Mysticism. Translated by Benjamin Clark. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press.
Maybudi, Rashid al-Din. 1992. Kashf al-Asrār wa-ʿUddat al-Abrār. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian]
Qushayri, ʿAbd al-Karim al-. 2007. Laṭāʾif al-Ishārāt. Cairo: al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma li-l-Kitāb. [In Arabic]
Ruzbihan Baqli. 1995. ʿArāʾis al-Bayān fī Ḥaqāʾiq al-Qurʾān. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Safi, Omid. 2006. The Politics of Knowledge in Premodern Islam: Negotiating Ideology and Religious Inquiry. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
Saleh, Walid. 2004. The Formation of the Classical Tafsīr Tradition: The Qurʾān Commentary of al-Thaʿlabī (d. 427/1035). Leiden: Brill.
Sands, Kristin Z. 2006. Sufi Commentaries on the Qurʾān in Classical Islam. London: Routledge.
Sarraj, Abu Naṣr al-. 1990. al-Lumaʿ fī al-Taṣawwuf. Cairo: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Schimmel, Annemarie. 1975. Mystical Dimensions of Islam. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
Shils, Edward. 1961. “Centre and Periphery.” In The Logic of Personal Knowledge: Essays Presented to Michael Polanyi, 117–30.
Sulami, Abu ʿAbd al-Raḥman al-. 1985. Ṭabaqāt al-Ṣūfiyya. Cairo: Maktabat al-Khānjī. [In Arabic]
Sulami, Abu ʿAbd al-Raḥman al-. 2001. Ḥaqāʾiq al-Tafsīr. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]